Các dạng thức cổ phục Việt Nam cơ bản qua từng thời kỳ

Khi bắt đầu tìm hiểu về cổ phục Việt Nam, nhiều Bạn sẽ gặp khá nhiều tên gọi như Viên lĩnh, Giao lĩnh, Trực lĩnh, Tứ điên, áo Tấc, áo ngũ thân hay Nhật Bình.

Mỗi dạng thức có cấu trúc, cách mặc và bối cảnh sử dụng khác nhau. Có những dạng áo xuất hiện từ khá sớm và được sử dụng xuyên suốt nhiều triều đại, cũng có những dạng thức gắn rõ hơn với một thời kỳ lịch sử nhất định.

Trong bài viết này, LIÊN HOA tổng hợp một số dạng thức cổ phục Việt Nam cơ bản để Bạn có thể dễ hình dung và phân biệt hơn nha 🌿

1. Áo Viên lĩnh

Viên lĩnh (圓領) là một dạng thức áo có cổ áo hình tròn, còn được gọi là Đoàn lĩnh (團領) hay Bàn lĩnh (盘领).

Đây là dạng áo từng được sử dụng rộng rãi trong dân gian và cung đình vào các thời kỳ Lý, Trần, Lê.

Trong An Nam chí lược, trang phục thời kỳ Lý - Trần được mô tả như sau:

“Vương hầu và thứ dân thường mặc áo cổ tròn, thường màu đen huyền, quần bằng là trắng, hài chuộng loại bằng da”.

Ngoài ghi chép trong sử liệu, hình ảnh áo Viên lĩnh cũng xuất hiện khá rõ trong nhiều tư liệu hội họa.

Trong bức tranh cổ “Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ” - được cho là ra đời vào niên đại nhà Trần - cùng tranh vẽ của người Nhật Bản về trang phục Đàng Trong thời Lê Trung Hưng, "Văn quan vinh quy đồ" và một số tranh cổ khác, chúng ta có thể nhìn thấy những chiếc áo cổ tròn với màu sắc và cách mặc khá đa dạng.

Các tư liệu này là một trong những cơ sở cho thấy áo Viên lĩnh đã xuất hiện và tồn tại qua nhiều thời kỳ trong bề dày lịch sử trang phục Việt Nam.

Xem mẫu áo Viên lĩnh của LIÊN HOA

2. Áo Trực lĩnh đối khâm

Trực lĩnh (直領), hay Trực khâm (直衿), là tên gọi của dạng thức áo có cổ áo được may bằng một dải vải thẳng.

Trực lĩnh có thể chia thành hai loại: “Trực lĩnh đối khâm” và “Trực lĩnh đại khâm” (giao lĩnh).

Trong đó, Trực lĩnh đối khâm là loại áo có cổ thẳng, bốn thân, hai vạt buông song song ở phía trước. Đây là dạng thức áo xuất hiện từ khá lâu đời và dường như được sử dụng xuyên suốt nhiều thời kỳ trong lịch sử Việt Nam.

Trong sách Phủ biên tạp lục có ghi chép vào thời Lê Trung Hưng:

“Đàn ông đàn bà dùng áo trực lĩnh ngắn tay, ống tay rộng hẹp cho được tùy tiện”.

Và:

“Lễ phục dùng áo trực lĩnh ống tay dài”.

Lại chép vào năm Bính Thân, tức năm 1776 - năm thứ 37 niên hiệu Lê Cảnh Hưng:

“Từ nay trở đi, đàn ông và đàn bà chỉ được mặc thứ áo ngắn tay và cổ đứng, còn cửa ống tay áo rộng hay hẹp thì được tùy tiện. Áo thì từ hai bên nách trở xuống cần phải khâu liền vào cho kín, không được đề hở hang”.

Những ghi chép này cho thấy Trực lĩnh từng là một dạng thức được sử dụng khá phổ biến, đồng thời cũng có nhiều biến thể về độ dài tay, độ rộng ống tay và cách may tùy theo bối cảnh sử dụng.

Xem mẫu áo Trực lĩnh đối khâm của LIÊN HOA

3. Áo Giao lĩnh

Giao lĩnh (交領) là một dạng thức áo có hai vạt cổ giao nhau, tức bắt chéo lên nhau ở phía trước.

Xét theo cấu trúc cổ áo, Giao lĩnh thuộc nhóm Trực lĩnh đại khâm.

Đây là một dạng trang phục được sử dụng khá rộng rãi xuyên suốt nhiều triều đại trong lịch sử nước ta.

Áo Giao lĩnh có thể được may từ năm thân hoặc sáu thân. Qua từng thời kỳ, phom dáng cũng có những thay đổi nhỏ như độ cong võng của cổ áo, chiều dài và độ rộng tay áo, độ rộng ống tay, phần thân áo có xẻ tà hay không xẻ tà,...

Cũng như áo Viên lĩnh, hình ảnh áo Giao lĩnh được khắc họa khá rõ nét trong bức tranh cổ “Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ”,"Võ quan vinh quy đồ", tranh vẽ của người Nhật Bản về trang phục Đàng Trong thời Lê Trung Hưng cùng nhiều tranh cổ khác.

Bên cạnh tranh vẽ và ghi chép, các nhà khảo cổ cũng đã khai quật được những chiếc áo Giao lĩnh thuộc thời kỳ Lê Trung Hưng giống như mô tả.

Xem mẫu áo Giao lĩnh của LIÊN HOA

4. Áo Tứ điên

Tứ điên là một dạng thức cổ phục thường được nhắc đến trong các tài liệu về trang phục thời Lý - Trần.

Trong Ngàn Năm Áo Mũ, Tứ điên được mô tả như sau:

“Tứ Điên là loại áo cổ tròn, từ phần ức trở xuống xẻ tà, được may bằng bốn khổ vải, thường có màu đen, được sử dụng phổ biến trong cung đình và dân gian Việt Nam thời Lý - Trần”.

Trong Lĩnh ngoại đại đáp, Chu Khứ Phi cũng viết:

“[...] Những người còn lại, ngày thường trên thì vận áo Sam đen cổ tròn bó sát, bốn vạt như áo Bối Tử, gọi là áo Tứ Điên; dưới thì vận thường đen.“

Tuy nhiên, so với Viên lĩnh hay Giao lĩnh, tư liệu hiện có về Tứ điên ít hơn khá nhiều.

Các mẫu Tứ điên của LIÊN HOA được xem là một giả thuyết về chiếc áo được mô tả trong những tư liệu nói trên.

Chỉ đang được xem là một “giả thuyết”, bởi ngoài một số tranh vẽ vào thời kỳ Lê Trung Hưng có độ tương đồng, thì hiện nay chúng ta chưa tìm thấy một cổ vật nào cho mẫu áo này cả.

Ngoài ra, việc miêu tả về nút cài của chiếc áo từ cổ áo tròn xuống đến phần ức cũng không có ghi chép cụ thể. Có thể sử dụng nút cài, có thể là những dây vải nhỏ thắt lại, hoặc cũng có thể là một hình thức khác mà hiện nay chúng ta chưa có đủ tư liệu để xác định.

Vì vậy, với áo Tứ điên, việc phỏng dựng hiện nay vẫn cần dựa trên nhiều nguồn tư liệu và giả thuyết khác nhau, thay vì xem một mẫu áo cụ thể là cấu trúc duy nhất hoặc tuyệt đối chính xác.

Xem mẫu áo Tứ điên của LIÊN HOA

5. Áo ngũ thân thời Nguyễn

Áo ngũ thân ra đời vào năm 1744, sau cuộc cải cách trang phục Đàng Trong của chúa Nguyễn Phúc Khoát.

Đây là dạng áo được sử dụng cho cả nam và nữ, với nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội.

Áo có năm nút, thường làm bằng đồng hoặc các loại ngọc, bao gồm một nút ở cổ, một nút ở vai và ba nút bên hông, tạo thành hình chữ Quảng (广). Áo được cấu tạo từ năm mảnh vải ráp lại với nhau, đường nối giữa hai thân gọi là đường trung phùng. Áo ngũ thân không bó sát người mà rộng rãi, tà áo càng xuống dưới càng xòe ra, đuôi tà áo cong chứ không thẳng.

Từ cấu trúc ngũ thân này, chúng ta thường gặp hai dạng phổ biến là áo ngũ thân tay thụng và áo ngũ thân tay chẽn.

5.1. Áo Tấc - áo ngũ thân tay thụng

Áo ngũ thân tay thụng, hay thường được gọi là áo Tấc, là dạng lễ phục có cổ đứng, năm thân, phần ống tay rộng và dài.

Áo Tấc được sử dụng trong các dịp lễ trang trọng cho cả nam và nữ, từ tầng lớp Quốc chủ đến thường dân.

Điểm dễ nhận biết nhất của áo Tấc là phần ống tay thụng rộng và dài, tạo nên cảm giác trang trọng hơn so với áo ngũ thân tay chẽn.

Ngày nay, áo Tấc vẫn là một trong những dạng thức cổ phục Việt Nam khá quen thuộc, thường được lựa chọn trong các dịp lễ Tết, ngày cưới, sự kiện văn hóa hoặc chụp ảnh.

Xem mẫu áo Tấc của LIÊN HOA

5.2. Áo ngũ thân tay chẽn

Áo ngũ thân tay chẽn có phần ống tay hẹp và gọn hơn. Dạng áo này được sử dụng cho cả nam và nữ, trong nhiều dịp khác nhau, với mọi tầng lớp trong xã hội.

Nhờ phần tay áo chẽn và phom dáng gọn, áo cũng thuận tiện hơn trong sinh hoạt hằng ngày.

Đây cũng chính là tiền thân của áo dài Việt Nam hiện đại ngày nay.

Xem mẫu áo dài ngũ thân của LIÊN HOA

6. Áo Nhật Bình

Nhật Bình (日平衣) là một dạng trang phục dành cho nữ giới, thuộc thời Nguyễn.

Nhật Bình là Thường phục của Thái hậu, Hoàng hậu, Công chúa, đồng thời cũng là triều phục cao quý nhất của các bậc Phi tần, nữ quan và các mệnh phụ vào thời kỳ nhà Nguyễn. Với mỗi địa vị khác nhau sẽ có những quy chuẩn riêng về màu sắc, họa tiết và phục sức đi kèm.

Áo Nhật bình có nguồn gốc từ áo Phi Phong của thời nhà Minh (Trung Quốc), sau đó được triều Nguyễn tiếp thu và cải biến để hình thành những đặc trưng riêng.

Một trong những điểm dễ nhận biết nhất của Nhật Bình là phần cổ áo to bản và có nút cố định. Khi mặc, phần cổ này tạo thành một khung hình chữ nhật phía trước.

Ngày nay, Nhật Bình là một trong những dạng thức cổ phục Việt Nam được biết đến rộng rãi nhất và thường xuất hiện trong các dịp lễ cưới, Tết, sự kiện văn hóa hoặc chụp ảnh.

Tuy nhiên, hiện nay vẫn có khá nhiều Bạn tìm kiếm cụm từ “Nhật Bình nam nữ”. Đây là một sự hiểu nhầm khá phổ biến do thông tin về dạng thức này trước đây chưa được phổ biến đầy đủ.

Trên thực tế, Nhật Bình là trang phục dành riêng cho nữ giới, không phải dạng thức được sử dụng cho cả nam và nữ.

Nếu muốn phối trang phục cặp đôi cùng thời Nguyễn, nam giới có thể sử dụng áo Tấc hoặc những dạng thức khác phù hợp thay vì tìm một phiên bản “Nhật Bình nam”.

Xem mẫu áo Nhật bình của LIÊN HOA

Mỗi dạng thức cổ phục đều có một câu chuyện riêng

Viên lĩnh, Giao lĩnh, Trực lĩnh đối khâm, Tứ điên, áo ngũ thân hay Nhật Bình đều là những phần khác nhau trong lịch sử trang phục Việt Nam.

Có những dạng thức tồn tại xuyên suốt nhiều triều đại và thay đổi khá nhiều theo thời gian. Có những dạng thức lại gắn rõ hơn với một thời kỳ, một tầng lớp hoặc một mục đích sử dụng nhất định.

Vì vậy, khi tìm hiểu về cổ phục Việt Nam, điều quan trọng không chỉ nằm ở tên gọi của chiếc áo, mà còn ở việc xem xét dạng thức đó thuộc thời kỳ nào, có những đặc điểm nhận biết ra sao, được sử dụng trong bối cảnh nào, thường được phối cùng những lớp trang phục nào, và hiện nay chúng ta đang có những nguồn tư liệu nào để tham khảo.

♦ Nếu Bạn đang muốn tìm một dạng cổ phục phù hợp để mặc trong dịp Tết, ngày cưới, sự kiện văn hóa, chụp ảnh hoặc đơn giản là muốn bắt đầu tìm hiểu về Việt phục, có thể ghé LIÊN HOA để xem mẫu và cùng tụi mình tìm hiểu kỹ hơn nha 🌿

------

LIÊN HOA - Một thoáng an yên 

168Bis Trường Chinh, Phường Tân Bình, TP. Hồ Chí Minh

8:00 - 21:00 hàng ngày